واکاوی علمی احیای بزرگ در کانون‌های گردوغبار هندیجان؛ جهش پوشش گیاهی از ۷ به ۷۷ درصد با سازه‌های هلالی

به گزارش روابط‌عمومی پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری، در سرزمین‌های خشک ایران، مدیریت رواناب نه یک مهندسی ساده، بلکه تعریفی نو از «فرار آب» به «ذخیره امید» است. پاسخ به این پرسش که آیا می‌توان بیابان را به عرصه‌ای پویا و سرزنده تبدیل کرد، در تحلیل داده‌ها و ارزیابی علمی سامانه‌های آبگیر باران در کانون گردوغبار هندیجان نهفته است.
این طرح که با نظارت علمی بنفشه یثربی، عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی خوزستان، به اجرا درآمد، عملکرد «سازه‌های هلالی آبگیر» را به عنوان راهکاری هوشمند برای مهار رواناب و افزایش نفوذ آب در عرصه‌های بیابانی مورد ارزیابی قرار داد.
نتایج به‌دست‌آمده از این ارزیابی، فراتر از انتظارات بوده است. مقایسه دقیق عرصه‌های تحت مدیریت با مناطق بدون مداخله (مناطق شاهد) گویای تحولی خیره‌کننده در دو شاخص کلیدی است:
- تنوع گونه‌ای: جهش از ۱۱ به ۳۳ گونه؛ بازگشت زندگی به پهنه‌هایی که تصور می‌شد خاموش شده‌اند. این افزایش ۳ برابری تنوع، نشان‌دهنده بازسازی ساختار جامعه گیاهی و احیای چرخه اکولوژیک منطقه است.
- پوشش گیاهی: جهش از ۷ درصد به ۷۷ درصد؛ افزایشی بیش از ۱۰ برابر. این واقعیت نشان می‌دهد که سازه‌های هلالی نه تنها خاک را خیس می‌کنند، بلکه به عنوان بستری امن، ساختار جامعه گیاهی را بازسازی و تنوع زیستی را احیا می‌کنند.
این دستاورد یک پیروزی زیست‌محیطی است؛ وقتی پوشش گیاهی ۱۰ برابر می‌شود، یعنی اکوسیستم دوباره نفس می‌کشد، خاک در برابر فرسایش بادی تثبیت می‌شود، کانون‌های تولید گردوغبار فرو می‌نشیند و تاب‌آوری طبیعت در برابر خشکسالی‌های پی‌درپی معنا می‌یابد. پژوهش حاضر با مستندسازی دقیق این فرآیند و اندازه‌گیری کمّی شاخص‌ها، نشان داد که راهکار «سامانه‌های آبگیر باران» (سازه‌های هلالی) در شرایط اقلیمی خوزستان، نه یک فرض نظری، بلکه یک راهبرد اثبات‌شده و کارآمد برای گذار از بیابان‌زایی به سوی احیای پایدار است.
موفقیت این طرح، الگویی عملی برای سایر کانون‌های بحرانی گردوغبار در استان‌های خوزستان، ایلام، بوشهر و سیستان و بلوچستان فراهم می‌آورد و می‌تواند با سرمایه‌گذاری اندک، نتایجی چشمگیر در مهار پدیده گردوغبار و بهبود معیشت جوامع محلی به همراه داشته باشد. این پژوهش نشان‌دهنده ظرفیت بالای همکاری بین پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری و مراکز استانی در حل مسائل کلان زیست‌محیطی کشور است و می‌تواند مبنای تدوین برنامه‌های ملی برای مقابله با بیابان‌زایی قرار گیرد.