پرسش و پاسخ
1. هدف اصلی از تشکیل گروه خشکسالی و تغییر اقلیم چیست؟
گروه خشکسالی و تغییر اقلیم با هدف پژوهش و ارائه راهکارهای علمی و اجرایی برای مدیریت پایدار خشکسالی و تغییرات اقلیمی در بخش کشاورزی و منابع طبیعی کشور فعالیت میکند. تمرکز اصلی گروه بر پایش و تحلیل شاخصهای خشکسالی، توسعه مدلهای پیشنگری اقلیمی، مدیریت ریسک، سازگاری با کمآبی و ارائه دستورالعملهای کاربردی برای کاهش اثرات تغییر اقلیم و خشکسالی بر منابع آب، کشاورزی و محیطزیست است.
2- وظایف گروه خشکسالی و تغییراقلیم چیست؟
• تهیه بانک اطلاعاتی تصاویر ماهوارهای، دادههای اقلیمی، منابع آب، کشاورزی، اقتصادی
• بررسی روشهای پایش مداوم رطوبت خاک در مناطق مختلف کشور
• بررسی شاخصهای مختلف خشکسالی در مناطق مختلف و انتخاب بهترین شاخص
• بررسی مناطق مختلف کشور از لحاظ تغییرات ترسالی و خشکسالی
• بررسی وضعیت خشکسالی کشاورزی در دوره های قبل در مناطق مختلف و ارتباط آن با عوامل مختلف
• بررسی آسیب پذیری خشکسالی برای هر منطقه از کشور
• بررسی ارتباط سیگنالهای اقلیمی با خشکسالی های کشاورزی، هیدرولوژیکی
• توسعه مدلهای پیش بینی خشکسالی بهصورت کوتاهمدت و بلندمدت
• توسعه مدلهای پشتیبانی بهینهسازی اقدامات لازم در مدیریت ریسک خشکسالی و تغییر اقلیم
• بررسی و توسعه روشهای مدیریت ریسک خشکسالی کشاورزی بهمنظور کاهش خسارات خشکسالی کشاورزی
• تدوین دستورالعملهای اجرایی سازگاری با تغییر اقلیم وخشکسالی
• شناسایی پتانسیلهای موجود برای نگهداشت آب جهت جبران کمبود آب کشاورزی در زمان خشکسالی
• طبقهبندی مسائل و مشکلات اثرات ناشی از تغییرات اقلیم و شناخت مشکلات و مناطق بحرانی کشور و تعیین اولویتهای تحقیقاتی
• انجام طرحهای تحقیقاتی با مشارکت کاربران و سازمانهای اجرائی و ارائه راهحل¬های اجرائی با مشارکت ذینفعان
• ارائه دستورالعملها در زمینه کاهش و کنترل اثرات تغییر اقلیم بر کشاورزی و منابع طبیعی
• بررسی تأثیر اقلیم بر پایداری منابعآب، کشاورزی، منابع طبیعی و محیط زیست در منطقه و یا حوزههای آبخیز
1.یک تعریف جامع از خشکسالی؟
خشکسالی دورهای از کمبود طولانیمدت آب است که به دلیل کاهش بارش نسبت به میانگین بلندمدت رخ میدهد و منجر به عدم تعادل هیدرولوژیک، کمبود رطوبت خاک، کاهش جریان رودخانهها و منابع آب زیرزمینی شده و اثرات مخرب اکولوژیکی، اجتماعی و اقتصادی بر جای میگذارد. این پدیده یک مخاطره طبیعی موقتی است و تعاریف متعددی دارد که بر اساس نوع (هواشناسی، هیدرولوژیک، کشاورزی، اجتماعی-اقتصادی) و شدت و مدتزمان متغیر است.
2. تفاوت بین مدیریت خشکسالی با مدیریت ریسک خشکسالی چیست؟
مدیریت خشکسالی یعنی مقابله با اثرات آن، درحالیکه مدیریت ریسک خشکسالی یک رویکرد پیشگیرانه است که از شناسایی، ارزیابی و کاهش خطرات خشکسالی بهعنوان یک پدیده طبیعی در مقیاس وسیع استفاده میکند تا از تبدیل شدن آن به فاجعه جلوگیری کند، بهجای اینکه تنها پس از وقوع، به بحران واکنش نشان دهد و به دنبال انطباق منابع با نیازها باشد. مدیریت ریسک خشکسالی یک استراتژی جامع برای تابآوری بلندمدت در برابر این پدیده است.
3. آیا خشکسالی قابل کنترل است؟
خشکسالی بهطور کامل قابل کنترل نیست (چون پدیدهای طبیعی است)، اما میتوان با مدیریت صحیح منابع آب، ذخیرهسازی آب باران، کشاورزی پایدار و استفاده از فناوری، آسیبهای آن را به حداقل رساند و با آن سازگار شد؛ بهعبارتدیگر، با «مدیریت بحران» میتوان بر «پیامدهای» خشکسالی غلبه کرد تا «خشکسالی» به «شکست در مدیریت آب» تبدیل نشود.
4. راهکارهای مدیریت خشکسالی چیست؟
- مدیریت منابع آب: استفاده از روشهای آبیاری نوین، ساخت سدها و حفر چاههای عمیق(با ملاحظات زیستمحیطی)، با نظارت و کنترل مصرف بیرویه.
- کشاورزی هوشمند و فناوریهای نوین: استفاده از حسگرهای رطوبت خاک، اینترنت اشیاء (IoT)، دادههای بزرگ و هوش مصنوعی برای مدیریت دقیق مصرف آب، پایش وضعیت مزرعه، کشت محصولات مقاوم به خشکی، و بهرهگیری از گلخانههای هوشمند بهمنظور افزایش تابآوری کشاورزی.
- ذخیرهسازی آب: جمعآوری و ذخیره آب باران در مخازن یا سفرههای زیرزمینی برای استفاده در فصول خشک.
- کاهش تبخیر و حفظ رطوبت خاک: استفاده پوششهای سطحی(مثل: مالچ، پوشش های پلاستیکی و ...) برای کاهش تبخیر و افزایش کارایی مصرف آب در خاک.
- مهندسی آبوهوا (در آینده): توسعه پژوهشهای نوین در زمینه تعدیل مصنوعی شرایط آبوهوایی بهعنوان رویکردی بالقوه برای کاهش اثرات خشکسالی.
- آگاهیبخشی و فرهنگسازی: آموزش مردم و کشاورزان برای درک جدی کمبود آب و مصرف بهینه.
- نکته کلیدی: پذیرش واقعیت کمبود آب و اجرای برنامههای دقیق بلندمدت، مهمترین گام در مواجهه با خشکسالی است تا بهجای کنترل مستقیم پدیده، بر مدیریت پیامدهای آن تمرکز شود.
5. چه شاخصهای برای ارزیابی خشکسالی مورداستفاده قرار میگیرد؟
برای ارزیابی خشکسالی از شاخصهای متنوعی استفاده میشود که مهمترین آنها شامل شاخص بارش استاندارد شده (SPI)، شاخص استاندارد شده بارش-تبخیر و تعرق (SPEI)، شاخصهای مبتنی بر دما و بارش مانند ZSI و CZI، شاخص شدت خشکسالی پالمر (PDSI) و شاخصهای مرتبط با پوشش گیاهی مثل VCI وVHI هستند، که هر کدام جنبهای از خشکسالی (هواشناسی، کشاورزی، هیدرولوژیکی) را میسنجند. در حال حاضر نیز گروه خشکسالی و تغییر اقلیم پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری کشور شاخص خشکسالی ترکیبی CDI را برای کل کشور ارائه کرده است.
6. گروه چه نقشی در ارزیابی طرحهای اجرایی خشکسالی دارد؟
- تحلیل علمی و داده محور:
- استفاده از دادههای بارش، رواناب، سطح آبهای زیرزمینی و مدلهای پیشبینی چند مقیاسی برای سنجش کارآمدی طرحها و انطباق آنها با روندهای اقلیمی آینده.
- پیشبینی و هشدار زودهنگام
- توسعه مدلهای پیشبینی خشکسالی و سامانههای هشدار زودهنگام برای کاهش آسیبپذیری جوامع و بخشهای اقتصادی وابسته به آب.
- ارزیابی ریسک و آسیبپذیری:
- شناسایی نقاط بحرانی در مدیریت منابع آب و تعیین میزان آسیبپذیری طرحها در برابر خشکسالیهای شدید یا طولانیمدت.
- سنجش سازگاری و تابآوری:
- بررسی اینکه طرحها تا چه حد توانایی افزایش تابآوری کشاورزی، منابع آب و جوامع محلی را دارند و آیا با شرایط آینده اقلیمی سازگار هستند.
- پایش و ارزیابی مستمر:
- طراحی شاخصهای کمی و کیفی برای سنجش عملکرد طرحها در طول زمان و اصلاح مسیر در صورت نیاز
- ارائه توصیههای مدیریتی-سیاستی:
- تبدیل یافتههای علمی به پیشنهادهای اجرایی و سیاستی برای نهادهای تصمیمگیر، بهویژه در حوزه مدیریت منابع آب، کشاورزی پایدار و برنامهریزی شهری.
7.آیا این گروه امکان اطلاعرسانی وقایع خشکسالی به اقشار مختلف جامعه دارد؟
این گروه از طریق تهیه و انتشار گزارشهای علمی و تخصصی، توسعه سامانههای هشدار زودهنگام، همکاری با رسانهها، اطلاعرسانی هدفمند به گروههای مختلف، برگزاری کارگاهها، نشستها و کمپینهای آموزشی و همچنین انتشار نقشهها و شاخصهای خشکسالی، امکان اطلاعرسانی وقایع خشکسالی به اقشار مختلف جامعه را دارد.
8.تفاوت بین هواشناسی و اقلیمشناسی چیست؟
هواشناسی به مطالعه وضعیت جوی در کوتاهمدت (ساعت تا هفته) برای پیشبینیهای روزانه میپردازد، درحالیکه اقلیمشناسی به بررسی الگوهای آبوهوایی بلندمدت (چندین دهه) یک منطقه، عوامل مؤثر بر آن و تغییرات در طول زمان (اقلیم) تمرکز دارد؛ به بیان ساده: هواشناسی میگوید فردا هوا چطور است و اقلیمشناسی میگوید یک منطقه معمولاً چه نوع هوایی دارد.
9. یک تعریف جامع از تغییر اقلیم؟
تغییر اقلیم، به عنوان هرگونه تغییر در شرایط آب و هوایی طی زمان، ناشی از تغییر پذیری طبیعی و یا به عنوان نتیجهای از فعالیتهای انسانی مؤثر در تغییر ترکیبات اتمسفر جهانی تعریف میشود.
10. علل تغییر اقلیم چیست؟
- عوامل طبیعی
فعالیت خورشیدی
فورانهای آتشفشانی
چرخههای اقلیمی طبیعی
- عوامل انسانی
سوختهای فسیلی
انتشار گازهای گلخانهای
جنگلزدایی و تغییر کاربری زمین
کشاورزی و تولید غذا
صنعت و تولید انرژی
حملونقل
11. اثرات تغییر اقلیم چیست؟
اثرات تغییر اقلیم شامل رویدادهای شدید آبوهوایی مانند خشکسالی، سیل و طوفان، بالا آمدن سطح دریا، ذوب شدن یخچالها، سفیدشدگی مرجانها و تأثیرات شدید بر سلامتی انسان (بیماریهای تنفسی، قلبی و عفونی)، تنوع زیستی (انقراض گونهها و فروپاشی اکوسیستم) و اقتصاد است که به دلیل افزایش گازهای گلخانهای ناشی از فعالیتهای انسانی رخ میدهند.
12. آیا میتوان وقایع حاصل از تغییر اقلیم را کنترل و مدیریت نمود؟
بله میتوان وقایع ناشی از تغییر اقلیم را کنترل و مدیریت کرد، اما نه بهطور کامل؛ هدف اصلی کاهش شدت و فراوانی آنها از طریق کاهش انتشار گازهای گلخانهای و سازگاری با اثرات اجتنابناپذیر است، با استفاده از راهکارهایی چون گذار به انرژیهای پاک، بهبود بهرهوری انرژی، کشاورزی پایدار و آمادگی سیستمهای سلامت و زیرساختها در برابر بلایای طبیعی مانند سیل و خشکسالی.
13. راهکارهای اصلی مدیریت و کنترل وقایع حاصل از تغییر اقلیم چیست؟
1. کاهش انتشار گازهای گلخانهای:
• انرژی: استفاده از منابع انرژی تجدیدپذیر (خورشیدی، بادی) و کاهش اتکا به سوختهای فسیلی.
• حملونقل: توسعه حملونقل عمومی، خودروهای برقی و کاهش سفرهای غیرضروری.
• صنایع و ساختمان: بهبود بهرهوری انرژی و استفاده از فناوریهای کمکربن.
• جنگلزدایی: جلوگیری از تخریب جنگلها و کاشت درختان (جذب کربن).
2. سازگاری با اثرات اقلیم:
• کشاورزی: توسعه ارقام مقاوم به خشکی و گرما، مدیریت بهینه آب.
• مدیریت منابع آب: بهبود سیستمهای جمعآوری آب، بازیافت آب.
• شهرهای هوشمند: ایجاد زیرساختهای مقاوم در برابر سیل، افزایش فضای سبز شهری.
• نظام سلامت: آمادگی برای مواجهه با افزایش بیماریهای مرتبط با گرما و عوامل محیطی.
3. سیاستگذاری و همکاری جهانی:
• پیمانهای بینالمللی (مانند توافق پاریس).
• مالیات کربن و مشوقهای زیستمحیطی.
• سرمایهگذاری در تحقیقات و فناوریهای اقلیمی.
14. گروه چه نقشی در ارزیابی طرحهای اجرایی مرتبط با تغییرات اقلیمی دارد؟
- تحلیل علمی و داده محور:
استفاده از دادههای اقلیمی، مدلهای پیشبینی و سناریوهای تغییر اقلیم برای سنجش کارآمدی طرحها و بررسی میزان انطباق آنها با شرایط آینده
- ارزیابی ریسک و آسیبپذیری:
شناسایی خطرات بالقوه مانند خشکسالی، سیلاب، افزایش دما یا تغییر الگوهای بارش و تعیین نقاط ضعف طرحها در برابر این مخاطرات.
- سنجش سازگاری و تابآوری:
بررسی اینکه طرحها تا چه حد توانایی افزایش تابآوری جوامع، اکوسیستمها و زیرساختها را در برابر تغییرات اقلیمی دارند
- پایش و ارزیابی مستمر:
طراحی شاخصها و معیارهای کمی و کیفی برای سنجش عملکرد طرحها در طول زمان و اصلاح مسیر در صورت نیاز
- ارائه توصیههای مدیریتی-سیاستی:
تبدیل یافتههای علمی به پیشنهادهای اجرایی و سیاستی برای نهادهای تصمیمگیر، بهویژه در حوزه مدیریت منابع آب، کشاورزی پایدار و برنامهریزی شهری.
15. چگونه میتوان با این گروه پژوهشی کار کرد؟
- پروژههای مشترک تحقیقاتی: تعریف پروژههای بینرشتهای با دانشگاهها، مراکز پژوهشی یا سازمانهای مرتبط
- انتشار مقالات و گزارشها: نگارش مقالات علمی، گزارشهای علمی-تحلیلی
- کارگاهها و نشستهای تخصصی: برگزاری رویدادهایی برای انتقال دانش، تبادل تجربه و شبکهسازی.
- دسترسی به دادهها و مدلها: ارائه یا اشتراکگذاری دادههای اقلیمی، مدلهای پیشبینی
- جذب دانشجویان و پژوهشگران جوان: تعریف فرصتهای کارآموزی، پایاننامه یا رساله دکتری در چارچوب فعالیتهای گروه.